Πόσο έτοιμοι είναι οι νέοι για τις οικονομικές αποφάσεις της ζωής;

Σε μια εποχή αυξανόμενης οικονομικής πολυπλοκότητας και διαρκώς μεταβαλλόμενων προκλήσεων, το ερώτημα «πόσο καλά κατανοούν οι νέοι τα βασικά της χρηματοοικονομικής παιδείας;» δεν είναι απλώς θεωρητικό. Έχει άμεσες προεκτάσεις στην καθημερινή τους ζωή, στη διαχείριση του εισοδήματός τους, στις επενδυτικές τους επιλογές και στη μακροχρόνια χρηματοοικονομική τους ευημερία.

Από το 2016, στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου (ΤΕΠΑΚ), εκπονώ συστηματικά μια σειρά ερευνών που αποτυπώνουν το επίπεδο χρηματοοικονομικών γνώσεων και κατ’ επέκταση το επίπεδο χρηματοοικονομικής παιδείας των συμπολιτών μας. Στόχος των μελετών αυτών είναι να καταγράψουν όχι μόνο τι γνωρίζουν οι πολίτες γύρω από βασικές χρηματοοικονομικές έννοιες, αλλά και πώς αυτές οι γνώσεις (ή η έλλειψή τους) επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους.

Η πρώτη από αυτές τις έρευνες πραγματοποιήθηκε με δείγμα 881 φοιτητών και φοιτητριών από τα πέντε μεγαλύτερα πανεπιστήμια της Κύπρου, κυρίως ηλικίας 18-24 ετών. Σε αυτήν, μετρήθηκε η κατανόηση έξι θεμελιωδών χρηματοοικονομικών εννοιών: του απλού τόκου, του σύνθετου τόκου (ανατοκισμού), του πληθωρισμού και των συνεπειών του, της σχέσης κινδύνου-απόδοσης και της διαφοροποίησης επενδυτικού κινδύνου. Τα ευρήματα φέρνουν στο φως ένα κρίσιμο έλλειμμα γνώσης, γνωστό ως χρηματοοικονομικός αναλφαβητισμός. Το πρόβλημα αυτό αποτυπώνεται στα εξής στοιχεία:

• Μόνο το 6% των φοιτητών απάντησε σωστά και στις έξι ερωτήσεις βασικών χρηματοοικονομικών εννοιών.
• Μόλις το 37% έφτασε ένα αποδεκτό επίπεδο γνώσης (τουλάχιστον 4 σωστές απαντήσεις).
• Στην επί μέρους ανάλυση προκύπτει ότι 69% απάντησαν σωστά στον απλό τόκο, αλλά μόνο 37% στον σύνθετο τόκο, 55% κατανοούσαν τι είναι πληθωρισμός αλλά μόνο 28% κατανοούσαν τις συνέπειές του, και μόλις 31% κατανοούσαν τη χρησιμότητα της διαφοροποίησης κινδύνου.

Αν και τα ποσοστά αυτά ενδέχεται να φαίνονται αποσπασματικά, η συνολική τους ανάγνωση φανερώνει ένα σαφές πρόβλημα όπου οι περισσότεροι νέοι και νέες φαίνεται να μην διαθέτουν τις βασικές γνώσεις για να πλοηγηθούν με ασφάλεια σε έναν κόσμο όπου οι χρηματοοικονομικές αποφάσεις είναι συνεχείς, πιεστικές και με πραγματικές συνέπειες.

Και αυτό που περιγράφεται μέσα από κάποια στατιστικά, δεν είναι απλώς ένα ακαδημαϊκό και θεωρητικό έλλειμμα. Η έλλειψη βασικής χρηματοοικονομικής γνώσης φαίνεται μέσα από τα ευρήματα της έρευνας να έχει άμεσο αντίκτυπο στη συμπεριφορά των νέων:

• Οι φοιτητές και φοιτήτριες με χαμηλότερη χρηματοοικονομική επίδοση παρουσίασαν σημαντικά μικρότερη ικανότητα να κατανοούν και να διαχειρίζονται πιστωτικό χρέος, όπως π.χ. το υπόλοιπο πιστωτικών καρτών.
• Αντίστοιχα, η χρηματοοικονομική άγνοια σχετίστηκε με αυξημένη ευαλωτότητα σε επενδυτικές απάτες, όπως σχήματα τύπου «πυραμίδας» (Ponzi schemes), τα οποία συνήθως στοχεύουν κυρίως νέους μέσω των social media.

Επιπλέον, η ανάλυση των ευρημάτων αποκαλύπτει ότι οι χρηματοοικονομικά εγγράμματοι φοιτητές και φοιτήτριες είχαν σχεδόν διπλάσια πιθανότητα να απορρίψουν προτάσεις συμμετοχής σε σκιώδη επενδυτικά σχήματα, συγκριτικά με όσους υστερούσαν σε βασικές γνώσεις. Παρόμοια υπεροχή καταγράφηκε και ως προς την ικανότητά τους να κατανοούν τις βασικές αρχές διαχείρισης πιστωτικού χρέους, γεγονός που υπογραμμίζει τον προστατευτικό ρόλο της χρηματοοικονομικής παιδείας.

Μέσα από τα συμπεράσματα της εν λόγω έρευνας αναδεικνύεται η ανάγκη για θεσμική παρέμβαση με διάρκεια και βάθος. Όπως εντόπισα επανειλημμένα, η λύση δεν μπορεί να βασίζεται σε περιστασιακές χρηματοοικονομικές διαλέξεις ή αποσπασματικές δράσεις ενημέρωσης. Απαιτείται η ενσωμάτωση ενός υποχρεωτικού, αυτοδύναμου μαθήματος χρηματοοικονομικής παιδείας στο σχολικό πρόγραμμα, και ειδικότερα στο λύκειο που είναι ο τελευταίος σταθμός πριν οι νέοι βρεθούν αντιμέτωποι με τις πραγματικές προκλήσεις της ενήλικης οικονομικής ζωής.

Η αναγκαιότητα αυτής της πρότασης ενισχύεται περαιτέρω από ένα σταθερό και επαναλαμβανόμενο εύρημα της μελέτης: οι φοιτητές που είχαν προηγούμενη επαφή με οικονομικά μαθήματα στο σχολείο σημείωσαν αισθητά υψηλότερες χρηματοοικονομικές επιδόσεις σε όλες τις θεματικές ενότητες του ερωτηματολογίου. Η διαφορά στις σωστές απαντήσεις φτάνει έως και 29 ποσοστιαίες μονάδες, γεγονός που δείχνει ότι η οικονομική εκπαίδευση λειτουργεί ως καταλύτης για την κατανόηση, την κρίση και την υπεύθυνη λήψη αποφάσεων. Με άλλα λόγια, το σχολείο μπορεί να εξοπλίσει τους νέους με τα εφόδια που θα τους συνοδεύουν σε όλη τους τη ζωή.

Εν κατακλείδι, αν θέλουμε πολίτες που σκέφτονται υπεύθυνα, επιλέγουν με σύνεση και χτίζουν σταθερά τη δική τους οικονομική ευημερία, τότε η χρηματοοικονομική εκπαίδευση πρέπει να ξεκινά από το σχολείο και να συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να μάθουν οι νέοι τι σημαίνει επιτόκιο ή πληθωρισμός, αλλά να αναπτύξουν την ικανότητα να αναγνωρίζουν παγίδες και να αξιοποιούν ευκαιρίες με γνώση, κρίση και αυτοπεποίθηση.